Dlaczego nasze zwierzęta domowe - psy i koty - lubią się lub nie?

Obserwując zwierzęta domowe w naszym otoczeniu, często zastanawiamy się, dlaczego niektóre osobniki doskonale się dogadują, tworząc niemalże nierozłączne pary, podczas gdy inne reagują na siebie wrogością lub obojętnością. Co ciekawe, zjawisko to występuje zarówno między różnymi gatunkami (jak psy i koty), jak i w obrębie tego samego gatunku. Co decyduje o tym, że dwa psy lub dwa koty nawiązują przyjaźń lub przeciwnie - unikają siebie nawzajem? Przyjrzyjmy się naukowemu podłożu tego fascynującego zjawiska.

Neurobiologia przyjaźni i wrogości u zwierząt domowych

Badania nad mózgiem zwierząt domowych dostarczają fascynujących informacji na temat biologicznych podstaw ich zachowań społecznych. Kluczową rolę w tworzeniu więzi odgrywają neurohormony, zwłaszcza oksytocyna, często nazywana "hormonem przywiązania" lub "hormonem miłości".

Rola oksytocyny

Badania przeprowadzone przez zespół pod kierownictwem Takefumi Kikusui z Uniwersytetu Azabu w Japonii wykazały, że podczas pozytywnych interakcji między zwierzętami domowymi dochodzi do wzrostu poziomu oksytocyny w ich organizmach. To właśnie ten hormon odpowiada za tworzenie się więzi społecznych, zaufania i pozytywnych emocji. Podczas kontaktu wzrokowego między zaprzyjaźnionymi zwierzętami, poziom oksytocyny wzrasta, co wzmacnia ich wzajemne przywiązanie. Co ciekawe, podobne zjawisko zachodzi w relacji człowiek-zwierzę, co tłumaczy silne więzi między opiekunami a ich pupilami.

Układ limbiczny i reakcje emocjonalne

Układ limbiczny, często określany jako "mózg emocjonalny", odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu reakcji zwierząt na siebie nawzajem. Badania z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) przeprowadzone przez Gregory'ego Burnsa z Emory University wykazały, że u psów, które reagują na siebie przyjaźnie, podczas kontaktu aktywują się te same obszary mózgu co u ludzi podczas pozytywnych interakcji społecznych. Z kolei u zwierząt wykazujących wrogość wobec siebie, silniej aktywowane są struktury odpowiedzialne za strach i agresję, takie jak ciało migdałowate.

Wpływ wczesnej socjalizacji na późniejsze relacje

Okres wczesnego rozwoju ma fundamentalne znaczenie dla późniejszych zachowań społecznych zwierząt domowych. Badania behawioralne jednoznacznie wskazują, że doświadczenia z pierwszych tygodni życia w znacznym stopniu determinują, jak zwierzę będzie reagować na inne osobniki w przyszłości.

Okres krytyczny w rozwoju szczeniąt i kociąt

John Paul Scott i John L. Fuller, pionierzy badań nad socjalizacją szczeniąt, zidentyfikowali tzw. "okres krytyczny" (między 3. a 14. tygodniem życia), podczas którego młode psy uczą się, jak interpretować sygnały społeczne i jak prawidłowo komunikować się z innymi zwierzętami. Podobne zjawisko występuje u kotów (między 2. a 7. tygodniem życia). Zwierzęta, które w tym okresie miały pozytywne doświadczenia z innymi osobnikami, zazwyczaj wykazują większą otwartość na nowe relacje w dorosłym życiu.

Badania przeprowadzone przez zespół Megi Kikusui wykazały, że szczenięta, które miały regularne, pozytywne kontakty z kotami podczas okresu socjalizacji, wykazywały znacznie mniejszą agresję wobec kotów w dorosłym życiu. Z kolei koty wychowywane z psami od małego były bardziej skłonne do akceptowania psów w swoim otoczeniu.

Czynniki decydujące o przyjaźni lub wrogości między zwierzętami

Temperament i osobowość

Podobnie jak u ludzi, zwierzęta domowe posiadają indywidualne cechy osobowości, które wpływają na ich skłonność do nawiązywania przyjaźni. Badania przeprowadzone przez Samuel D. Gosling z Uniwersytetu Teksańskiego wskazują, że psy i koty można scharakteryzować pod względem takich cech jak ekstrawersja, neurotyzm, otwartość na doświadczenia, ugodowość i sumienność. Zwierzęta o wysokim poziomie ekstrawersji i ugodowości łatwiej nawiązują przyjaźnie, podczas gdy osobniki neurotyczne częściej reagują strachem lub agresją na inne zwierzęta.

Hierarchia i terytorium

Zarówno psy, jak i koty są zwierzętami terytorialnymi, choć wyrażają to w różny sposób. Badania behawioralne prowadzone przez Alexandra Santosha podkreślają znaczenie hierarchii społecznej w relacjach między psami. Konflikty często wynikają z niejasnej hierarchii lub jej kwestionowania. U kotów, jak wykazały badania zespołu pod kierownictwem Dennisa C. Turnera, terytorium odgrywa kluczową rolę – dwa koty mogą żyć w harmonii tylko wtedy, gdy każdy ma swoje wyraźnie określone terytorium lub gdy zaakceptują współdzielenie przestrzeni.

Komunikacja i sygnały społeczne

Różnice w sposobie komunikacji między psami a kotami często prowadzą do nieporozumień. John Bradshaw z Uniwersytetu w Bristolu wykazał, że psy i koty używają odmiennych systemów sygnałów społecznych. Przykładowo, machanie ogonem u psa zazwyczaj oznacza radość, podczas gdy u kota jest sygnałem podenerwowania lub irytacji. Zwierzęta, które nauczyły się interpretować sygnały drugiego gatunku, łatwiej nawiązują przyjaźnie międzygatunkowe.

Płeć i status reprodukcyjny

Badania Patricii McConnell wskazują, że płeć oraz status reprodukcyjny (sterylizacja/kastracja) mają znaczący wpływ na relacje między zwierzętami. Niekastrowane samce, zarówno psów jak i kotów, często wykazują większą agresję terytorialną i konkurencyjną. Sterylizacja/kastracja zazwyczaj zmniejsza agresję i zwiększa szanse na harmonijne współżycie, choć nie jest to regułą.

Jak zwiększyć szanse na przyjaźń między zwierzętami?

Wiedza na temat neurobiologii i behawioryzmu zwierząt pozwala opracować strategie zwiększające szanse na harmonijne relacje między domowymi pupilami:

1. Stopniowe wprowadzanie: Badania zespołu Debry Horwitz wykazały, że stopniowe zapoznawanie zwierząt, pozwalające na kontrolowane i pozytywne interakcje, znacząco zwiększa szanse na ich późniejszą przyjaźń.
2. Wymiana zapachów: Eksperymenty prowadzone przez Johna Bradshawa dowiodły, że wymiana przedmiotów nasączonych zapachem zwierząt przed ich faktycznym spotkaniem zmniejsza stres związany z pierwszym kontaktem.
3. Pozytywne skojarzenia: Badania nad warunkowaniem klasycznym wskazują, że kojarzenie obecności drugiego zwierzęcia z przyjemnymi bodźcami (ulubione przysmaki, zabawa) tworzy pozytywne skojarzenia.
4. Respektowanie hierarchii i terytorium: Zapewnienie każdemu zwierzęciu własnej przestrzeni, misek, legowisk i zabawek zmniejsza rywalizację o zasoby.

Podsumowanie

Przyjaźń lub wrogość między zwierzętami domowymi to złożone zjawisko, na które wpływa wiele czynników: od neurobiologii, przez wczesne doświadczenia socjalizacyjne, po indywidualne cechy osobowości i sposób komunikacji. Zrozumienie naukowych podstaw tych zjawisk pozwala nam nie tylko lepiej interpretować zachowania naszych pupili, ale także zwiększać szanse na harmonijne relacje między nimi.

Bibliografia

Berns, G. S., Brooks, A. M., & Spivak, M. (2015). Functional MRI in awake unrestrained dogs. PLOS ONE, 10(5), e0116861.

Bradshaw, J. W. S. (2016). Sociality in cats: A comparative review. Journal of Veterinary Behavior, 11, 113-124.

Gosling, S. D., & John, O. P. (1999). Personality dimensions in nonhuman animals: A cross-species review. Current Directions in Psychological Science, 8(3), 69-75.

Horowitz, A. (2019). Our Dogs, Ourselves: The Story of a Singular Bond. Scribner.

Kikusui, T., Nagasawa, M., Mitsui, S., Ohtani, N., & Mogi, K. (2021). The physiological effects of interactions between dogs. Journal of Veterinary Behavior, 44, 41-49.

McConnell, P. B. (2002). The Other End of the Leash: Why We Do What We Do Around Dogs. Ballantine Books.

Miklósi, Á., & Topál, J. (2013). What does it take to become 'best friends'? Evolutionary changes in canine social competence. Trends in Cognitive Sciences, 17(6), 287-294.

Nagasawa, M., Mitsui, S., En, S., Ohtani, N., Ohta, M., Sakuma, Y., Onaka, T., Mogi, K., & Kikusui, T. (2015). Oxytocin-gaze positive loop and the coevolution of human-dog bonds. Science, 348(6232), 333-336.

Santosh, A. (2018). Social hierarchy and conflict resolution in domestic dogs. Journal of Ethology, 36(3), 1-9.

Scott, J. P., & Fuller, J. L. (1965). Genetics and the Social Behavior of the Dog. University of Chicago Press.

Turner, D. C., & Bateson, P. (Eds.). (2013). The Domestic Cat: The Biology of its Behaviour (3rd ed.). Cambridge University Press.